Uit Benidorm!, de nieuwe hilarische roman van Jo Van Damme. Verschijnt op 21 februari 2012.

Enkele anekdotes:

Voor alle duidelijkheid: om de anonimiteit van de betrokkenen te garanderen werden de namen van personen en plaatsen gewijzigd.

Vera schrijft en illustreert kinderboeken. Haar ouders maken een reis door Azië. Bij hun terugkeer hebben ze een geschenkje bij voor Vera. Gekocht in, laten we zeggen, Tokyo. Het is de Japanse uitgave van een van Vera’s boeken. Voor Vera is het een complete verrassing. Zij wist bijgod niet dat een van haar boeken vertaald, laat staan in het buitenland uitgegeven was. Verwonderd belt ze haar uitgever. Die blijkt niet bereikbaar te zijn. Hij is naar, laten we zeggen,Tokyo.

Een andere anekdote:

Bart is dichter. Hij gaf, steeds bij dezelfde uitgever, drie dichtbundels uit. Nog nooit ontving hij een afrekening, laat staan dat hij auteursrechten ontving. Bart komt bij de VAV informeren hoe hij een en ander moet regelen. Bij de VAV vraagt men hem naar zijn uitgavecontract. Bart stamelt: ‘Ja maar, dat heb ik ook nooit gehad…’

Een derde anekdote:

Willem krijgt van zijn uitgever wel een afrekening. Maanden later, en na veel mailen en telefoneren, werd hem echter nog steeds geen eurocent betaald. Willem stuurt te lange leste een aangetekend schrijven naar zijn uitgever. Twee dagen later wordt er bij hem thuis aangebeld. Er staat een vrachtwagen voor de deur. Via de laadlift wordt een heel pallet boeken naar beneden getakeld. ‘We moesten dat hier komen afleveren, meneer…’

Het is de hele resterende voorraad van Willems boeken bij zijn uitgever. Blijkbaar werd Willems aangetekende brief niet op prijs gesteld heeft.

Dames en heren,

Deze anekdotes zijn geen fictie. O.a. daarom besloot de Vlaamse Auteursvereniging om een prijs uit te reiken aan de meest auteursvriendelijke uitgever. Liever dan de slechteriken te hekelen, zetten we wat goed is in de etalage. Want laat duidelijk zijn: er zijn in Vlaanderen ook veel goede en correcte uitgeverijen.

Voor de goede orde: vanaf nu zijn de namen in mijn speech niet meer gewijzigd.

Vorige week, op het druk bijgewoonde werkcongres van de VAV, werden de genomineerden voor de prijs bekend gemaakt. Het zijn: De bezige Bij Antwerpen, Vrijdag, en De Eenhoorn.  Het zijn stuk voor stuk uitgeverijen die onverkort het modelcontract hanteren, die betalen wat betaald moet worden en voor wie auteurs geen nummers zijn. Het zijn stuk voor stuk uitgeverijen die investeren in redactie, vormgeving en promotie.  Het zijn bovendien uitgeverijen die het nog aandurven om poëzie uit te geven, en laat dat net een van de speerpunten van de VAV voor 2012 zijn. En dan is er nog iets anders -maar dat heeft echt waar niet meegespeeld bij onze keuze-: bij de VAV vragen wij ons af wanneer de drijvende krachten van die uitgeverijen – ik heb het over Harold, Rudy en Bart – eigenlijk slapen…

Enfin, na ampele overweging heeft het bestuur van de VAV besloten om de prijs voor de meest auteursvriendelijke uitgeverij toe te kennen aan een nog jong en kleinschalig bedrijf waar auteurs centraal staan en waar elk boek, ook dat wat moeilijk te verkopen is, telt. De prijs voor de meest auteursvriendelijke uitgeverij gaat, en dat had u al geraden, naar Uitgeverij Vrijdag.

Alstublieft.

Erik Vlaminck, voorzitter raad van bestuur Vlaamse Auteursvereniging

Lees verder in Amerika zoals het is van Tom Vandyck.

Hoogtepunt van Toen je me ten huwelijk vroeg is, wat mij betreft, de cyclus ‘Jij, de stilte’. ‘Jij, de stilte’ gaat over een overleden naaste. Zoals ‘Moedermomenten’ vanuit een reeks anekdotes een beeld geeft van een complexe relatie tussen moeder en kinderen, zo probeert de verteller in ‘Jij, de stilte’ op verschillende manieren invulling aan de ontstane stilte te geven. Geen anekdotes, maar een thematische verkenning van de stilte. Terwijl in ‘Moedermomenten’ de naaste (moeder) er wel is, maar het contact tussen moeder en kinderen complex is, is het in ‘Jij, de stilte’ omgekeerd: wel een goed, liefdevol contact tussen twee naasten, maar een ervan is verdwenen, overleden. Hoe groot en veelzijdig is de dreun die de stilte geeft, en blijft geven? Het wordt een monster, in de nacht hoort de verteller de naaste in de stilte, maar de stilte wordt even later ook een comfortabel kussen. De ik probeert de stilte te bezweren door net te doen alsof de naaste er weer is. Natuurlijk mislukt deze poging tot communicatie. En ook een latere poging strandt als de ik andermaal woorden wil zeggen tegen de overledene. Ze belanden op papier (stilte!) maar de brief zou nooit op de juiste bestemming aan kunnen komen. We eindigen bij de (graf)steen (ook stilte) waar andermaal de wind de stem van de overledene lijkt te zijn. Het beest, het monster, zwijgt. En, tegelijk berustend én dreigend, weten we: gesloten ogen waken ook. ‘Jij, de stilte’ is een volwassen literaire verkenning van de verschillende aspecten van een thema in een, van onderhuids ongemak doordrenkte taal. De poëzie is uitnodigend, verleidend en indringend.

In Toen je me ten huwelijk vroeg is ‘liefde’ het centrale thema. Maar ook in Zonder lazen we al gedichten over de liefde. In die gedichten toont de verteller zich erg onzeker. Er schuilt een drama in alle gedichten, een drama dat niet uitgesproken wordt, maar die in elke letter voelbaar is. De verteller is uitermate kwetsbaar, wat de lezer uit zijn stabiliteit trekt. Ik heb de gedichten gelezen als de van angst en nieuwsgierigheid vervulde verkenningstocht van een onervaren persoon in de liefde, relaties, seks.

De verteller van de liefdesgedichten in Toen je me ten huwelijk vroeg is rustiger en zelfs op de donkerste momenten veel meer beschouwend. De onrustige, ietwat bange, onzekere verteller van Zonder is ouder en wijzer geworden. Werd in Zonder een heftig drama gesuggereerd, in Toen je me ten huwelijk vroeg is het alsof de verteller enig boeddhisme tot zich genomen heeft. Het drama dat ook hier in een deel van de gedichten terugkeert, is haast net zo intens, maar de verteller lijkt er beter tegen bestand dan die van Zonder. De bezwering van het drama achter de gedichten schuilt niet alleen in de inhoud, maar ook in de woordkeuze. In de ‘Moedermomenten’ kwamen nog woorden voor met een duidelijk emotionele, of dramatische lading. Het drama gaat in Toen je me ten huwelijk vroeg schuil in kleine woorden, die op zichzelf nauwelijks een drama behelzen. Op spaarzame momenten, zoals het monster in ‘Jij, de stilte’, of in de cyclus ‘’s Nachts’, keren dramatische woorden terug in het vocabulaire, maar meestal heerst er ogenschijnlijke rust. Het drama wordt daarmee niet benoemd en zeer treffend gesuggereerd.

‘Posities van perfect geluk’ is daar nog het beste voorbeeld van. Er is een aparte ruimte, waar twee geliefden samen zijn. De ruimte is afgesloten van de buitenwereld. Hier staat de lichtste poëzie van de bundel, die langzaam danst, deint, zweeft, rust, wit is van kleur en een oase beschrijft. Maar is het wel zo’n oase, is het paradijselijk? Geen enkel woord beduidt het donkere, het grimmige, of nare gevoelens. Men kan angstig zijn in de liefde, men kan zich juist eenzamer voelen, men kan de nare eigenschappen van de partner benadrukken. Maar niets daarvan in de woorden van ‘Posities van perfect geluk’. Niet eens zómaar geluk, nee, perféct geluk. Hoe kan dit? Is het huwelijk de staat van perfecte liefde, perfect geluk? En wat doet het met je, om samen met je geliefde in een afgesloten ruimte te verkeren? Ik proef een verstopt drama, een verborgen angst, juist omdat die er níét staat.

De anekdotiek in Toen je me ten huwelijk vroeg is soms heel klein en ontroerend. Een vader die zijn dochter fietsen leert, een man die de liefde van de verteller voor zich wint door over zijn veters te struikelen, twee geliefden met een ander dagritme. Maar Toen je me ten huwelijk vroeg bevat aanmerkelijk minder anekdotiek, en meer thematisch uitgewerkte cycli dan Zonder. De tweede bundel van Sylvie is minder vertellend en meer filosofisch van karakter dan haar eerste bundel.

De bundel kon natuurlijk niet tot stand komen als Sylvie en David Troch elkaar niet waren getrouwd. Ik vermijd bewust het ‘autobiografische’ in de poëzie. We kennen de verlovingsfoto’s van Sylvie en David, met daartussen één foto van de geliefden die, hand in hand, van een hooibaal af sprongen. Over die foto schreef ik het volgende gedicht:

Er zijn geen donkere schaduwen om op te trappen, geen

harde grond om tot scherven op te vallen.

We grijpen elkaars handen om vleugels

voor elkaar te zijn. We maken vallen

zweven

en daarna

samen leven.

Ik hoop dat Eva Berghmans  op donderdagavond 14 april 2011 aan dat telefoongesprek (gevolgd door een vreemdsoortige kruising tussen een recensie en een krantenbericht, waarin de schrijver en zijn boek werden afgekraakt) heeft terug gedacht. En misschien heeft ze zelfs een beetje spijt van haar vooringenomenheid. Maar dat zal wel niet.

VT4 weze geprezen voor het exclusieve interview dat zijn nieuwsprogramma Vlaanderen Vandaag de ether instuurde. En als dat de verdienste van Dirk Tieleman zou zijn, weze ook hij geprezen. De echte Roger Vangheluwe praat namelijk precies op dezelfde manier als de fictieve bisschop dat doet in mijn boek: hij vergoelijkt, minimaliseert, schuift verantwoordelijkheid af en liegt bovendien dat het klettert. Hij is zo vriendelijk het beeld te bevestigen dat ik van hem had bij het schrijven van Ik noem Roger. En gaat onverstoorbaar door met het schofferen van iedereen die geschokt was over wat hij deed en wat daarna honderden kerkdienaren bleken te hebben gedaan: het misbruiken van jongens en meisjes, kinderen en jongvolwassenen.

God zeg, nu moet hij nog psychiatrische begeleiding volgen, voor iets wat hij 25 jaar geleden naar het schijnt voor het laatst heeft gedaan. Ach ach, wat is hij toch te beklagen.

Le culot!

Louis van Dievel

ps: theater De Seine uit Lier speelt vanaf 30 april Ik noem Roger; gaat dat zien, zou ik zeggen.

Vermeersch legde in zijn reactie in DM van 28 januari (Alzo sprak ik in 1979) helder uit waarom Buekens’ kritiek kant noch wal raakt. Vermeersch’ veroordeling van misbruikende priesters stoelt op de discrepantie tussen de strenge seksuele moraal van de kerk en het gewetenloze gedrag van sommige van zijn bedienaars. De column zelf was een poging tot aanzet voor een maatschappelijk debat over pedofilie, vertrekkend van wat toen geweten was.

Vermeersch pleitte (en pleit nog) voor een rationele, wetenschappelijke benadering en beoordeling van pedofilie en stelt dat niemand verantwoordelijk gesteld kan worden voor zijn geaardheid, enkel voor de manier waarop hij/zij die geaardheid beleeft. Nergens heeft Vermeersch pedofiele handelingen gepromoot of er zich schuldig aan gemaakt. Dit in tegenstelling tot de priesters die hij veroordeelt.

Zijn als filosofisch debat (hedonistisch utilisme!) vermomde betoog kan niet verhullen dat Buekens Vermeersch’ pleidooi plompverloren op één lijn zet met de manier waarop de kerk kindermisbruik probeerde goed te praten. Buekens doet aan intellectuele chantage: als we misbruikende priesters veroordelen moeten we ook Vermeersch (en bij uitbreiding de vrijzinnige gemeenschap) veroordelen, en als we weigeren Vermeersch te veroordelen, hebben we ook niet het recht om de priesters te veroordelen. Docenten in de argumentatieleer vinden hier een schoolvoorbeeld van een combinatie van drogredenen. Het vertekenen van Vermeersch’ standpunt inzake pedofilie staat bekend als een ‘stroman’, die Buekens in staat moet stellen om een valse vergelijking (‘false analogy’) te maken tussen Vermeersch en misbruikende priesters, die dan weer neerkomt op een persoonlijke aanval (argumentum ad hominem) van de ‘tu quoque’- variant (iemands kritiek als onterecht bestempelen omdat hij zelf niet zonder zonde is), bedoeld om de aandacht af te leiden van de wandaden van clerici (van onderwerp veranderen om niet op kritiek te moeten ingaan heet in de argumentatietechniek een ‘red herring’). Ofwel denkt Buekens dat hij wel zal wegkomen met deze sofismen, omdat de publieke opinie vandaag niet uitblinkt in nuance, ofwel is het al zover gekomen dat dit onzindelijk denken tot in de academische wereld is doorgedrongen. Ook Buekens’ collega emeritus professor Herman de Dijn gebruikte in een opiniestuk van 1 februari 2010 in DM (De betwistbare moraal van Etienne Vermeersch) een soortgelijke stroman. Vermeersch diende hem de volgende dag gevat van repliek (de onbestaande moraal van Herman de Dijn lezersbrief DM 2 februari 2011).

In DM van 3 februari 2011 (Wat zegt de vrijzinnige beweging over pedofilie?) stelde professor Kurt Martens van de Catholic University of America in Washington DC de vraag of de parlementaire commissie inzake seksueel misbruik niet moet nagaan of meningen als die van Vermeersch in het verleden de tolerantie tegenover pedofilie niet hebben bevorderd. Ook in zijn kofferwoord ‘pedofilie’ ging alle nuance uit Vermeersch’ stuk (moedwillig?) verloren. In essentie kwam Martens’ betoog neer op dezelfde combinatie van sofismen als bij Buekens. De stroman van Martens valt minder op door de heersende spraakverwarring over het woord pedofilie dat tegenwoordig alleen nog ‘misbruik van kinderen’ betekent, maar in 1979 nog gewoon ‘een erotische voorkeur voor kinderen’ betekende. Waar Vermeersch in zijn stuk net voor pleitte was om de pedofielen van de kinderverkrachters te scheiden aan de hand van de schade die ze aanrichten. Vermeersch ‘verdedigde’ hooguit de ‘brave’ pedofielen, die maatschappelijk aanvaardbare uitlaatkleppen voor hun geaardheid hanteren (voyeurisme, blote spelletjes, betasten met wederzijdse toestemming…). Hij stelde zich enkel de vraag hoe we konden bepalen of en vanaf welke leeftijd kinderen toestemming kunnen geven, wat maatschappelijk aanvaardbaar is, wat dus schade aanricht en wat niet. In geval van regelrechte verkrachting (zoals in vele gevallen van seksueel misbruik in de kerk) bestond daar ook toen geen twijfel over.

Martens stelt een pedofiel die met een argeloos kind in bad gaat gelijk aan een verkrachter, geholpen door de betekenisverenging van het woord ‘pedofiel’. Spelen met de verschillende betekenissen van een woord heet een ambiguïteitsdrogreden. Martens speelt ook nog een perfide spel met de controverse tussen Vermeersch en Buekens. Vermeersch’ ontmaskering van Buekens’ stroman ziet hij als een bewijs dat Vermeersch’ tekst kennelijk moeilijk correct te begrijpen valt (als een professor het al niet kan…). Hij achtte het dus waarschijnlijk dat in 1979 ook de vrijzinnige goegemeente Vermeersch’ boodschap verkeerd heeft geïnterpreteerd en al te tolerant is geworden tegenover pedofilie. Pedofilie was dus volgens hem wellicht ook een probleem van de verlichte, vrijzinnige elite met libertaire neigingen. Hoe dit scenario, zelfs als het zou kloppen, het misbruik in de kerk vrijpleit, is niet helemaal duidelijk. Het ruikt alweer naar een tu quoque-redenering om critici de mond te snoeren (een red herring, dus).

Dit onzindelijk denken is overigens niet beperkt tot de academische wereld. Het doordesemt stilaan onze hele maatschappij: het maakt mogelijk dat een naïeve wereldverbeteraar als Luc Versteylen zich plots op één hoop gegooid vindt met mensen als Dutroux. Versteylens vrijmoedige seksuele opvoedingsmodel zal wel eens een jongere in zijn centrum hebben geschokt en ongetwijfeld heeft hij in zijn bekeringsijver soms persoonlijke grenzen overschreden. Maar laten we ook vaststellen dat geen van zijn aanklagers beweren door hem te zijn verkracht. Een van hen liet optekenen dat hij Versteylen wel had aangegeven omdat die ooit met z’n hand in z’n broek had gezeten, maar dat hij hem nog altijd doodgraag zag. Deze man heeft duidelijk geen trauma overgehouden aan de betasting, die naar eigen zeggen ook onmiddellijk werd beëindigd toen hij daarom vroeg. Toch vond hij het kennelijk nodig om zijn geliefde mentor aan te geven bij het gerecht. Als je iemand vaak genoeg zegt dat hij een slachtoffer is, gaat hij het uiteindelijk wel geloven. In de geneeskunde zijn dit de ‘iatrogene aandoeningen’.

Maar de goegemeente vindt dit ‘gemuggenzift’: Versteylen is een pedofiel (verkrachter, dus) en wee degene die zijn verdediging  op zich neemt. Rik Torfs waarschuwde in een column over Versteylen in De Standaard (10 januari 2011, De schijnzekerheid van het preutse bestaan) tegen het puritanisme dat de kop opsteekt in het zog van de kindermisbruikschandalen. Conservatieve krachten zien in de ontsporing van priesters en andere gezagsfiguren een kans om de vrijheid inzake seksualiteit in onze maatschappij in te perken. Zelfs de verzekering dat het gerecht de aantijgingen tegen Versteylen moet uitvissen kon Torfs niet baten. Hugo Camps reageerde giftig (Martelaarschap: DM 20 januari 2011). Versteylens beroemde verbloemende seksvocabularium werd nog maar eens belachelijk gemaakt en voorgesteld als een poging om perversiteit te camoufleren. Zijn entourage (onder wie Torfs) werd net niet (of net wel: met Hugo weet je het nooit zeker) van medeplichtigheid beschuldigd.

Dit zijn de hoogdagen van de ‘waar rook is, is vuur’-redenering, in de argumentatieleer beter bekend als het ‘opblazen van een verzwegen argument’. Die drogreden duikt overal op waar mensen kanttekeningen plaatsen bij het heersende discours. Een mogelijk (veelal oneervol) motief voor een mening, uitspraak, voorkeur wordt zonder enig bewijs geponeerd als het enig mogelijke. ‘Wie de indruk geeft dat hij de opvoedingsmethode van Versteylen verdedigt, geilt op kinderen.’ Dat zo iemand het welzijn van de maatschappij op het oog heeft, omdat een ontspannen seksuele opvoeding veel psychiatrische klachten voorkomt en het leven ook gewoon leuker maakt, wordt al bij voorbaat ondenkbaar geacht.

Deze denktrant maakt de regeringsvorming onmogelijk (Wie kritiek heeft op de N-VA is een slechte Vlaming!),  heeft ook gezorgd voor de veroordeling van Els Clottemans (Wie zo’n anonieme brief stuurt heeft moordplannen.), wordt misbruikt om Julian Assange in een slecht daglicht te stellen (Als die meisjes zeggen dat ze verkracht zijn, is dat zo.) en geeft een gek een excuus om een congreslid neer te kogelen. (Wie het niet eens is met Sarah Palin is een vuile communist!). En dan maar schelden wanneer moslims satire beantwoorden met geweld.

Perceptie stoelt vandaag op denkfouten. ‘De perceptie regeert’ betekent ‘de denkfout regeert’. Dat leidt tot gedachtecensuur. Maar wie maalt er om in een door emoties gedreven maatschappij? Laat ik, gezien het hierboven geschetste klimaat, dus maar heel duidelijk zijn: het leed dat kinderverkrachters aanrichten staat buiten dit betoog. Natuurlijk moet dat beteugeld en indien mogelijk voorkomen worden! Maar in zijn ijver om deze misdadigers te bestrijden verliest deze maatschappij alle gevoel voor nuance en zindelijk denken en zet zichzelf vast in een louter repressieve zwart-witlogica en ondoordacht, zelfs contraproductief puritanisme.

Zo is bij ons kinderporno terecht verboden om kinderen te beschermen tegen het misbruik dat met het maken ervan gepaard gaat. Maar het verbod omvat ook virtuele kinderporno, die zelfs in een puriteins land als de Verenigde Staten legaal is. Het blijkt immers dat de beschikbaarheid van (virtuele) kinderporno het aantal kinderverkrachtingen significant doet dalen. Het vaak gehoorde argument dat het kijken ernaar zou aanzetten tot actief misbruik (de ‘stepping stone-theorie’) wordt door de beschikbare data eerder tegengesproken dan bevestigd. Het ongenuanceerde discours over pedofilie creëert ook onnodige, zelfs pathologische angst, stond op 29 januari 2011 te lezen in een lang artikel (De schrik zit er steeds dieper in) in DM. Daarin werd uiteengezet hoe de heersende pedofiliehysterie de relatie tussen ouders en kinderen dreigt te verzieken. Ouders durven hun kind niet meer te knuffelen, wassen, helpen op het toilet… Er dreigt een afstand en kilte te groeien, waar kinderen vooral geborgenheid en affectie nodig hebben om evenwichtige volwassenen te worden. Kinderen worden door het voortdurende bombardement met misbruiknieuws overdreven bang en wantrouwig tegenover volwassenen. Overigens publiceerde dezelfde krant op dezelfde dag een twee keer zo lang verhaal over een pedofiele missionaris. Het volk heeft recht op informatie, nietwaar?

Maar goed, ik heb het dus helemaal uitgelezen. Volgt dan nu de recensie. Die kan ik kort houden: dit is een goed boek. Wat zeg ik: het is een heel goed boek. Ik kan het weten, want ik heb al vele malen mindere goeie boeken gelezen, en zo’n voorkennis is altijd handig als je bezig bent aan een goed boek. Je kent dan meteen de ijkpunten, en afgemeten aan die ijkpunten scoorde ‘Machteloos’ buitengewoon goed.

Ten eerste speelt het boek zich af in Italië, wat altijd een pluspunt is. Het weer valt daar doorgaans mee, het eten en drinken is er prima, en Italianen vormen steeds weer een bron van inspiratie, zo blijkt uit de literatuurgeschiedenis. Bovendien had de schrijver zijn boek evenzeer in tal van andere landen kunnen situeren, maar dat zou toch niet hetzelfde effect geressorteerd hebben.

Stel nu dat zijn boek zich zou hebben afgespeeld in Libië. Daar is het weer ook vaak goed, al ben ik van de culinaire gewoontes in Libië niet voldoende op de hoogte om te beoordelen of het eten daar ook lekker is. Maar goed, Libië dus. Dat het dus zou gaan over een oude man die zich op een klein eiland voor de Libische kust vastklampt aan z’n vergane macht en aldus z’n eigen machteloosheid zou tegenkomen. Dat zou een heel ander verhaal geworden zijn, waarbij het gevaar ontstond dat het boek al snel achterhaald zou worden door de actua. En een goed boek, zo weten we allemaal, is tijdloos.

Bovendien spreekt Steven Crombez aanzienlijk beter Italiaans dan Libisch, of hoe dat daar ook moge heten.

Ik ken Steven al enkele jaren, en ik moet toegeven: altijd al heb ik geweten dat ie ooit een goed boek zou gaan schrijven. Je ziet dat wel vaker bij mensen die niet veel zeggen, en die vooral weten wanneer ze helemaal niks moeten zeggen en wanneer ze beter zouden zwijgen. Dat is meteen de reden waarom IK bijvoorbeeld nooit een goed boek zal schrijven. Ik heb namelijk alles al gezegd wat er te zeggen viel, en dan is het een beetje onnozel om dat nog eens te herhalen in een boek. Een boek kost ook al gauw zestien tot twintig euro, terwijl als je een half uurtje tegenover mij komt staan, dan krijg je het hele verhaal gratis. Desgevraagd bezorg ik je zelfs nog de samenvatting van dat half uur er bij, in een extra aanvullende monoloog van een paar minuten.

Zoniet bij Steven. Hij is een waarnemer waarbij alles wat waargenomen wordt op zijn interne harde schijf wordt opgeslagen, klaar om ingezet te worden in een goed verhaal. Dat zijn de echte schrijvers. En geloof me, op die interne harde schijf van Steven Crombez, daarop staat nog veel meer. Ik hoop dan ook van harte dat de mensen van uitgeverij Vrijdag voldoende gewapend zijn tegen wat er nog komen gaat. Het is natuurlijk nog eventjes, maar ik zou toch alvast een extra gangpad bestellen voor op de komende Boekenbeurs, want Steven kennende is hij nu pas echt begonnen. ‘Machteloos’ was slechts een vingeroefening, een kleine opwarming. Het was de weliswaar al zeer geslaagde aanloop naar iets wat men gemeenzaam een oeuvre pleegt te noemen. Voorzie deze man van pen en papier, laat hem enkele maanden met rust, betaal eventueel zonder morren zijn ingediende onkostennota’s vanuit Italië, en bereid u voor op een – geheel in de Scandinavische traditie – ‘Machteloos II’ en een ‘Machteloos III’, eventueel afgesloten met een avondvullende film.

Maar voor het zover is, en zonder enige vorm van understatement: laaf u voorlopig alvast aan ‘Machteloos I’. De enige machteloosheid die u als lezer zal ervaren, is de machteloosheid die vervat zit in het onvermijdelijke besef: shit, dit had ik nooit gekund. Dit is dan ook een heel goed boek.

Dankuwel.

Stijn Meuris



het was het moment dat je
mijn stoel achteruit wilde schuiven, je over
je veters struikelde, bijna voorover viel
en je gezicht een grimas werd.

hoe dat veranderde
toen mijn hand
je staande hield.

SYLVIE MARIE

Later dit jaar verschijnt Toen je me ten huwelijk vroeg, de nieuwe poëziebundel van Sylvie Marie.

In 2009 verscheen van haar de lovend onthaalde debuutbundel Zonder.

Het is dan ook een boek dat je met de nodige omzichtigheid een plaats geeft op je nachtkastje. Managers met een al te groot ego steken het zelfs best in de nachtkastlade, want voor je het weet heeft je bedgenote of bedgenoot het te pakken en ligt die je in je eigen lakens uit te lachen. An zet ze graag te kakken, de ‘dikke heren’ al dan niet van stand. Achterwerk valt op door zijn lieflijke vormgeving en de tot de verbeelding sprekende titel. Schattig! Maar vergis u niet. Het is de gremlin onder de hoofdkussenboekjes. Het is de tijdbom op uw nachtkastje. En niet eens een tikkende tijdbom, die fatsoenlijk het tijdsverloop aangeeft, de dreiging in de verf zet en je nog een kans geeft. Neen, het is een achterbaks boek dat stil ligt op het nachtkastje, tot het op een goede nacht uw haar in brand steekt. Dat komt omdat de ene column de andere niet is. Want je kunt columns schrijven als katten die ’s avonds op je schoot komen spinnen. Daar doet An niet aan. An Olaerts schrijft colums als nijdige jonge hondjes die in je kuiten bijten. An werkt, An schrijft over werk, An schrijft over alles wat van ver of dicht met werk te maken heeft. Dat van haar, dat van u. Je steekt er dus ook wat van op. Ik heb zo veel bijgeleerd over solliciteren dat het me speet dat ik al werk had. Maar: is het allemaal wel waar? Neen. Het is allemaal gelogen, verdraaid of verzonnen. Hier en daar staat iets dat waar is. Dat is An dan vergeten. Het geeft niks. Dat neemt niet weg, An, dat 500 euro vragen voor uw kapotgetypte laptop er inderdaad echt wel serieus over is.

Ik wil u hier vooral waarschuwen. Een gewaarschuwd man is er twee waard, en om An Olaerts weerwerk te bieden is dat echt wel het absolute minimum. Haar foto moet worden verspreid en goed zichtbaar aangebracht in treinwagons, wachtzalen en praatcafés. Want weet dat, als u An ergens ziet, dat zij u zeker en vast al minstens een kwartier eerder in de smiezen had. En vraag u niet af of u in die tijd misschien iets zou hebben gezegd of gedaan waardoor u wel eens het mikpunt van spot zou kunnen worden, ooit. Wees gerust: dat deed u. Ze fileert u, ze haalt u onderuit en ze zet u in uw hemd. En gelukkig maar. Dat alles doet zij in haar geheel eigen onnavolgbare stijl. Ze zet de taal de ene keer naar haar hand, en de andere keer een hak. Ze gebruikt woorden van nu, woorden van vroeger, woorden van hier en ginder en zelfs stomverbaasde woorden die nog niet eens weten dat het woorden zijn.

Het antwoord op de vraag ‘Wilt ge voor ons eens een column schrijven’ is bij An immers nooit gewoon ja. De ene keer is het een column pur sang. De andere keer is het poëzie die zich in proza heeft vermomd. Dan weer is het een sprookjesachtig verhaal waar allerlei creaturen in voorkomen, die je in ieder geval niet op elke werkvloer verwacht. De lieveheersbeestjes die bedreven zijn in consultancy, de kleurrijke artiesten die de dienst uitmaken bij Circus Zakdoek, en hier en daar een worm die niet voldoet aan de verwachtingen… Nu zullen ze het daar bij Vacature wel al gewoon zijn, maar ik kan me zo de situatie op de eindredactie voorstellen na pakweg zeven of negen columns. De vers aangeleverde tekst wordt geforward en gedeeld, koppen worden bij elkaar gestoken, twijfels uitgesproken, vragen gesteld. Is dat hier niet meer een sprookje dan een column? Is het niet een beetje raar? En dan de durvers: “Zouden we haar eens bellen?” Ze heeft dat niet graag, maar toch. Gelukkig maar hebben ze het daar bij Vacature op tijd doorgekregen, dat je An maar beter haar zin kunt laten doen. Het heeft allemaal wel een reden, allemaal wel een doel, en terwijl je wacht tot je het snapt, is het op zijn minst al mooi om lezen.

Ik weet waarover ik spreek. Ik heb ook geprobeerd om An te briefen. Dat is altijd een heel aparte ervaring. An instructies geven, dat kan, maar het is en blijft een heikele kwestie. Je vertelt haar dan waarover het stuk moet gaan, welke foto’s er bij komen, welke invalshoek interessant lijkt, welk soort artikel het best zou worden, tout court. Telkens maakt An ijverig notities, knikt ze afwisselend instemmend en beleefd, en zegt ze dat ze op tijd zal proberen te zijn. Een paar dagen voor de deadline mailt ze dan dat het erg druk is en dat ze waarschijnlijk te laat zal zijn, maar dat is maar om er de spanning in te houden. Want op de afgesproken dag zit dan keurig op tijd het artikel in de mailbox. En dan lees je het, als steeds, met stijgend genoegen, om dan te besluiten dat An haar notities alleen maar uit vriendelijkheid mee naar huis had genomen. Dat het absoluut niet het stuk is geworden dat je hebt gevraagd, maar wél 100% het stuk dat je wilde krijgen.

Met dit boekje is het precies zo gelopen, denk ik. Eigenlijk is het geen bundel colums, maar een pittige en geestige urban novel waarin we allemaal een rol of een bijrol krijgen. Of zeg maar graphic novel, want het wordt stilaan tijd dat ik Klaas Verplancke bij de werkzaamheden betrek. Ik ken Klaas niet zo goed maar ik weet dat hij een fijn mens is. Misschien ligt het aan de goedheid die zijn naam al doet vermoeden. Telkens als Klaas mailt of belt, voel ik de neiging om een schoen met een wortel bij de schoorsteen te zetten van pure dankbaarheid. Ik denk dat ik er ook wat potloden in zou steken, want de gedachte dat Klaas ooit zonder tekengerief zou komen te zitten is te erg voor woorden. Net als An geeft hij hier vorm aan een merkwaardige mengeling van liefde en leedvermaak, humor en ontroering. Het is, dames en heren, een bijzonder leuk boek geworden. Het maakt een beter mens van elk van u. En als u dat niet gelooft, dan maakt An u wel iets anders wijs. Alleen daarom al, zou ik het toch maar eens proberen.

An Olaerts, met illustraties van Klaas Verplancke, Achterwerk. Stukjes scherp voor ijverige mensen, Vrijdag, 2010 (bestel hier)

Geert Stadeus, hoofdredacteur Snoecks, sprak deze laudatio uit op de boekvoorstelling van Achterwerk in de bibliotheek van Genk op vrijdag 14 januari 2011.

De salonslogan sluit daar naadloos op aan: ‘Drive your dream’. De organisatoren roepen op om “weer te dromen”. Ze motiveren dat als volgt: “De automobielsector staat de laatste jaren zwaar onder druk door internationale milieunormen en –wetgevingen. Een positieve en noodzakelijke evolutie voor de wereld van vandaag en morgen. Maar nu de economische en financiële crisis een beetje geluwd is en de meeste merken de nieuwe milieunormen een plaatsje hebben gegeven in hun assortiment, wil de organisator van het Salon de sector terug in een positief daglicht plaatsen.”

Zo leren we nog eens wat. Het milieu staat niet onder druk van de auto. Het is de autosector die zucht onder het juk van het milieu. Voorwaar een Copernicaanse revolutie die we nog niet kenden. En was er ooit reden tot aanpassing, dan is het nu blijkbaar genoeg geweest: we worden uitgenodigd ons te komen vergapen aan ruime monovolumes, robuuste 4×4’s en de vele pk’s van de luxewagens. Geen woord over compacte, lichte voertuigen met een aan de echte behoeften aangepast vermogen. Niet verwonderlijk natuurlijk: naar dit soort voertuigen is het zoeken met een vergrootglas. In realiteit zijn de meeste modellen nog steeds overgemotoriseerd en oversized. Ze lijden dus aan overgewicht, wat letterlijk weegt op de energie- en milieuprestaties. In 1980 zette een in Europa verkochte auto gemiddeld 944 kg op de weegschaal. In 2009 was dat 1337 kg. Van alle fabrikanten met in 2009 meer dan 10.000 ingeschreven voertuigen in de Europese Unie slaagde welgeteld één fabrikant erin volledig te voldoen aan het Europese streefcijfer van 110g CO2/km voor 2015: Marutti.

Ik heb het nagekeken, Marutti staat niet op het Salon.

Het is waar: in één droompaleis kan je (mee)rijden met elektrische auto’s. Het gaat dan om modellen die in de meeste gevallen nog niet te koop zijn. Vandaag dienen ze dus vooral als gewetensussend glijmiddel voor de klassieke modellen met verbrandingsmotor. Over enkele jaren zullen deze laatste door de sector zelf als vervuilend en onverantwoord worden afgeschreven (en aldus een argument zijn om een nieuwe wagen te kopen), maar voorlopig heten ze nog groen en milieuvriendelijk. Niet omdat ze dat werkelijk zijn, maar omdat overheid en autosector dat zo met elkaar hebben afgesproken. In het beste geval zijn ze een beetje minder schadelijk voor milieu en gezondheid dan gemiddeld. En dan nog. Intussen is genoegzaam bekend dat er een kloof gaapt tussen theorie en praktijk. Bovendien zijn de normen niet tot stand gekomen op basis van wat ons klimaat en ons milieu kunnen dragen, maar na intensief gelobby van de sector. Vooral de Duitse autobouwers, traditioneel aanbieders van grotere en zwaardere wagens, lieten zich daarbij niet onbetuigd. Het resultaat is navenant. Mede door een groeiend wagenpark en toenemend wagengebruik, is de CO2-uitstoot van de transportsector in vergelijking met twintig jaar geleden toegenomen, niet afgenomen. Al bij al is het dus nog wat vroeg om ‘back to business as usual’ te gaan.

Nu ja, de autosector is nooit een toonbeeld van maatschappelijk verantwoord ondernemen geweest. Dan heb ik het niet alleen over het arrogante gemak waarmee hij zijn personeel bij het groot huisvuil zet wanneer de winsten onder druk komen. Er is ook het historische feit dat alle betekenisvolle innovaties op het vlak van veiligheid en milieu er kwamen omdat ze werden afgedwongen door consumenten- en milieuorganisaties en, later, overheden. Van de autoconstructeurs moeten we dus niets anders verwachten. Maar dat de federale overheid zich in naam van het milieu en met belastingsgeld medeplichtig maakt aan de grote restauratie-operatie van de sector, doet de wenkbrauwen fronsen.

Wie vandaag een auto koopt die, althans in een laboratorium, minder dan 115g/CO2 per kilometer uitstoot, wordt daarvoor beloond met een fikse overheidspremie. De gevolgen van die regeling zijn velerlei en pervers. Om te beginnen zijn de betrokken modellen zowat de enige waarvoor de sector de wetgeving respecteert inzake de affichering van de milieugegevens. Voor alle andere kunnen de lettertjes niet klein genoeg zijn. Dat is mogelijk, want een systematische controle op de al uit 2001 daterende wet ontbreekt. Ten tweede wordt de milieuschadelijkheid verengd tot CO2. Zo vallen alle andere emissies buiten beeld. Een verdere verdieseling van ons wagenpark is het gevolg, zodat we kunnen spreken van door de overheid gesubsidieerd fijn stof. Het moet zijn dat één en ander bewust gebeurt. Ons land beschikt immers al enkele jaren over een veel betere (zij het evenmin perfecte) maatstaf voor milieuschadelijkheid: de ecoscore, die rekening houdt met veel meer parameters. Ten derde gaan de federale premies compleet voorbij aan het gegeven dat elke nieuwe wagen al verantwoordelijk is voor een pak energie- en milieuverbruik nog voor hij ook maar één kilometer heeft gereden. Deze ‘embodied energy’, de energie die nodig was voor de productie en die dus door de auto ‘belichaamd’ wordt, weegt natuurlijk minder zwaar door naarmate die auto langer wordt gebruikt. Bijgevolg is het allesbehalve vanzelfsprekend dat de vervanging van oude wagens door nieuwe een zegen is voor het milieu.

Zou het kunnen dat wat ons gepresenteerd wordt als milieubeleid eigenlijk vooral economisch steunbeleid is aan een sector die decennialang alleen zichzelf als norm aanvaardde? Een waarachtig milieubeleid zou premies geven voor het niet-bezitten van een auto, voor de aankoop van een fiets of voor de uitrusting van het bestaande wagenpark met Intelligente SnelheidsAanpassing (ISA). Dat laatste zou niet alleen winst opleveren voor het milieu, maar ook voor de leefkwaliteit en de verkeersveiligheid.

Overigens hebben we het dan nog niet gehad over het meest perverse effect van de premies: de gesubsidieerde verkoop van auto’s met ‘lage’ CO2-uitstoot zorgt ervoor dat het gemiddelde van alle verkochte wagens van elke constructeur daalt. Daardoor kunnen ze hun dure, zware, snelle, meer winstgevende en meer vervuilende topmodellen blijven aanbieden zonder het risico op boetes van Europa.

Het heeft er dan ook alle schijn van dat de dromen waarmee men ons vandaag wil laten rijden, de nachtmerries van morgen zullen zijn.

Kris Peeters, auteur van De file voorbij. Afscheid van het automobilisme, Vrijdag, 2010 (bestel hier)

Deze bijdrage verscheen in De Standaard, 15 januari 2011.